Znakowanie żywności – temat rzeka. To obszar, w którym krzyżują się interesy producentów, dystrybutorów i co ważniejsze konsumentów. Nie można również zapomnieć o instytucjach kontrolujących żywność. Mnogość przepisów, zarówno unijnych, jak i krajowych, sprawia, że obowiązki związane z prawidłowym oznakowaniem produktów spożywczych są jednym z największych wyzwań dla branży. Wymagania dotyczące etykietowania stanowią spory obszar prawa żywnościowego. Jednocześnie dość często ulegają nowelizacji lub obejmują coraz to nowe zagadnienia.
Z punktu widzenia przedsiębiorcy oznacza to konieczność stałego monitorowania przepisów i dostosowywania etykiet do aktualnych wymogów prawnych. Dla wielu firm to złożony i kosztowny proces, który wymaga zarówno wiedzy technologicznej, jak i prawnej.
Z drugiej strony, złożony system znakowania żywności chroni konsumenta. Rzetelna, przejrzysta informacja na etykiecie pozwala dokonywać świadomych wyborów żywieniowych, a także unikać produktów mogących stanowić zagrożenie dla zdrowia, np. w przypadku alergii czy nietolerancji pokarmowych.
Jakich korzyści można się spodziewać ze znakowania żywności? Warto tu wyodrębnić dwa obszary bezpieczeństwa żywnościowego, które wzajemnie się przeplatają, tj. zapewnienie bezpieczeństwa zdrowotnego oraz ekonomicznego.
Prawidłowe znakowanie żywności to przede wszystkim gwarancja, że konsument otrzymuje rzetelną informację np.: o składzie produktu, terminie przydatności do spożycia, jego wartości odżywczej, obecności alergenów, dodatków czy substancji mogących wpływać na zdrowie. To właśnie dzięki odpowiednim oznaczeniom można uniknąć poważnych konsekwencji zdrowotnych, takich jak reakcje alergiczne, nietolerancje pokarmowe, błędy dietetyczne wynikające z niewiedzy, czy spożycie przeterminowanej żywności łatwopsującej się. Znakowanie sprzyja również kształtowaniu zdrowych nawyków żywieniowych – poprzez przejrzyste podawanie informacji na temat wartości energetycznej, zawartości tłuszczów, cukrów, białka czy soli. Konsumenci mogą więc podejmować bardziej świadome decyzje dotyczące swojego sposobu odżywiania.
Z drugiej strony znakowanie żywności odgrywa istotną rolę w ochronie interesów ekonomicznych konsumentów. Jasne i zgodne z prawem informacje na etykiecie pozwalają uniknąć wprowadzania w błąd co do jakości, składu czy pochodzenia produktu. Chroni to kupujących przed nieuczciwymi praktykami handlowymi, np. wprowadzaniem w błąd co do pochodzenia produktu, składu, czy metody wytwarzania. Rzetelne oznakowanie zwiększa też zaufanie do producentów i całego rynku spożywczego – konsument ma pewność, że płaci za to, co faktycznie znajduje się w opakowaniu. Z kolei dla przedsiębiorców transparentność staje się elementem budowania reputacji i przewagi konkurencyjnej.
Weźmy za przykład obowiązkowe informacje na temat żywności określone w rozporządzeniu 1169/2011. Rozporządzenie to jest jednym z podstawowych regulacji dotyczących znakowania. Warto zauważyć, że istnieje jeszcze wiele dodatkowych przepisów w tym zakresie, które mogą wskazywać na obowiązek podawania informacji innych niż poniżej przedstawiono. Zgodnie z rozporządzeniem 1169/2011 na opakowaniu lub etykiecie środka spożywczego muszą znaleźć się określone dane, które zapewniają konsumentowi możliwość świadomego wyboru oraz ochronę jego zdrowia i interesów ekonomicznych, tj.
- Nazwa środka spożywczego – powinna jasno wskazywać czym produkt jest. Nie może wprowadzać w błąd (np. parówki z indykiem powinny w swoim składzie zawierać mięso z indyka, sok jabłkowy nie może zawierać dodanego cukru ani wody). W tym przypadku konsument dowiaduje się z jakim produktem ma do czynienia.
- Lista składników – lista wszystkich składników w kolejności malejącej według masy. Informacja ta wskazuje konsumentowi co dokładnie jest w składzie produktu, z jakich surowców produkt został wytworzony, czy zawiera alergeny, czy dodano substancje dodatkowe i jaką pełnią funkcję, itd.
- Informacja o alergenach, czy substancjach mogących powodować nietolerancje – informację taką uzyskuje konsument czytając przede wszystkim skład produktu. Alergeny muszą być wyróżnione np. pogrubieniem, kolorem lub innym rodzajem czcionki.
- Ilość określonych składników lub kategorii składników (tzw. QUID) – informacja ta jest obowiązkowa, gdy dany składnik podkreśla charakter produktu (np. w nazwie lub wizerunku). Konsument dowiaduje się jaki jest udział procentowy danego składnika lub kategorii składników w wybranym produkcie (np. zapiekanka z szynką 12% – czyli produkt zawiera 12% szynki).
- Ilość netto żywności – to po prostu masa lub objętość produktu – bez opakowania, również ilość po odsączeniu z zalewy. W tym przypadku konsument dowiaduje się jaką faktycznie ilość produktu znajdzie w opakowaniu.
- Data minimalnej trwałości lub termin przydatności do spożycia – informacja ta wskazuje konsumentowi w jakim terminie powinien spożyć produkt, co jest szczególnie ważne w przypadku produktów łatwopsujących się.
- Szczególne warunki przechowywania lub warunki użycia – w tym przypadku konsument dowiaduje się w jaki sposób powinien przechowywać żywność lub też w jakich warunkach.
- Nazwa lub firma i adres podmiotu odpowiedzialnego za informację o żywności – dane te wskazują kto jest podmiotem odpowiedzialnym za informacje na temat żywności podane w oznakowaniu.
- Kraj lub miejsce pochodzenia (jeśli jego pominięcie mogłoby wprowadzić w błąd) – w przypadku niektórych produktów podanie kraju lub miejsca pochodzenia bywa obowiązkowe (np. dla miodu, oliwy z oliwek, mięsa wieprzowe, świeżych owoców i warzyw). W pozostałych sytuacjach informację taką podaje się konsumentowi, jeżeli jej pominięcie mogłoby wprowadzić w błąd (np. sugerować pochodzenie z określonego kraju, podczas gdy wytworzono go gdzie indziej). Przepisy dokładnie określają w jaki sposób taką informację należy podać.
- Instrukcja użycia – informację taką podaje się, jeśli brak takiej instrukcji utrudnia odpowiednie użycie danego środka spożywczego. W tym przypadku konsument otrzymuje konkretne wytyczne jak np. przygotować produkt (np. rozpuścić w określonej ilości wody).
- Zawartość alkoholu – w odniesieniu do napojów o zawartości alkoholu większej niż 1,2 % objętościowo.
- Wartość odżywcza – informacja ta obejmuje wartość energetyczną produktu oraz zawartość składników odżywczych na 100 g/ml lub na porcję. Konsument otrzymuje tu przede wszystkim dane liczbowe na temat kaloryczności wybranego produktu, a także ilości tłuszczu, kwasów tłuszczowych nasyconych, węglowodanów, cukrów, białka oraz soli.
Warto więc spojrzeć na znakowanie żywności z perspektywy konsumenta – jako na narzędzie, które nie tylko reguluje rynek, ale też buduje zaufanie do producentów i sprzyja większej transparentności całego łańcucha żywnościowego. To właśnie konsument jest w centrum uwagi – jako ostateczny odbiorca, którego bezpieczeństwo, prawo do informacji i możliwość dokonywania świadomych wyborów są nadrzędnym celem wszystkich regulacji dotyczących etykietowania.
