Każdego dnia sięgamy po produkty spożywcze. Czy zastanawiałeś się kiedyś ile przepisów i norm prawnych stoi za ich obecnością na sklepowej półce? To właśnie prawo żywnościowe czuwa nad tym, by produkty spożywcze, które spożywamy, były bezpieczne, odpowiedniej jakości oraz właściwie oznakowane. Jest to dziedzina prawa, która łączy w sobie elementy prawa administracyjnego, cywilnego, handlowego i europejskiego, a jej celem jest ochrona zdrowia konsumentów oraz zapewnienie uczciwego obrotu żywnością.
Prawo żywnościowe obejmuje przepisy regulujące cały łańcuch żywnościowy. Od produkcji pierwotnej – w tym uprawę roślin, hodowlę zwierząt, rybołówstwo, pozyskiwanie surowców. Poprzez przetwarzanie produktów rolnych i surowców w różnym celu, np. przedłużenia trwałości i zapewnienie bezpieczeństwa (np. pasteryzacja), nadania pożądanych cech, ułatwienia przygotowania, nadania określonego smaku czy tekstury. Następnie transport oraz zapewnienie odpowiednich warunków dla przewożonej żywności (np. chłodniczych). Aż po sprzedaż, etap końcowy, który ma zagwarantować bezpieczeństwo w tym odpowiednią jakość, prezentację, znakowanie, czy właściwe warunki przechowywania. Na końcu tego łańcucha znajdziemy konsumpcję. Na każdym z wymienionych etapów należy przestrzegać określonych prawem wymagań. Każdy podmiot, operujący żywnością jest za nią odpowiedzialny.
Prawo żywnościowe, w zależności od potrzeb, można podzielić na wiele różnych sposobów. Np. prawo krajowe, unijne czy międzynarodowe (o czym mowa w artykule Prawo żywnościowe – wyzwanie dla producentów żywności. Ochrona dla konsumentów. Gwarancja bezpieczeństwa żywnościowego.).
Prawo żywnościowe można również podzielić według celu, jaki realizują poszczególne grupy przepisów. W tym ujęciu można wyróżnić takie obszary jak: bezpieczeństwo żywności, bezpieczeństwo ekonomiczne konsumenta, jakość żywności i znakowanie, oraz prawo regulujące warunki obrotu żywnością. Obszary te obejmują szereg specyficznych wymagań jednakże wzajemnie się uzupełniają tworząc spójną całość.
Celem bezpieczeństwa żywnościowego jest przede wszystkim zapobieganie zagrożeniom zdrowotnym wynikającym ze spożywania żywności. Obejmuje ono przepisy określające wymagania sanitarne, higieniczne i technologiczne na wszystkich etapach produkcji i dystrybucji żywności – od surowca po produkt gotowy do spożycia (np. przepisy dotyczące stosowania substancji dodatkowych do żywności, dopuszczalnych pozostałości zanieczyszczeń, wdrażania systemu HACCP).
W odniesieniu do bezpieczeństwa żywnościowego warto również wspomnieć o bezpieczeństwie ekonomicznym. Bezpieczeństwo ekonomiczne konsumenta oznacza taką sytuację, w której konsument nie ponosi nieuzasadnionych strat finansowych w związku z nabywaną przez siebie żywnością. Obejmuje ono ochronę przed nieuczciwymi praktykami handlowymi, fałszowaniem produktów, nierzetelnym oznakowaniem czy zawyżaniem cen nieadekwatnych do jakości oferowanej żywności. W tym znaczeniu bezpieczeństwo ekonomiczne jest dopełnieniem bezpieczeństwa zdrowotnego – chroni konsumenta przed stratą materialną i wprowadzeniem w błąd.
Przepisy dotyczące jakości żywności koncentrują się na wymaganiach handlowych, w tym cechach organoleptycznych (np. smak, zapach, tekstura), fizykochemicznych (np. zawartość wody, białka, pH, cukrów) i mikrobiologicznych (np. obecność mikroflory charakterystycznej w jogurtach). Zbiór tych przepisów określna nie tylko normy handlowe, ale również i szereg innych wymagań dotyczących np. składu produktu, jego pochodzenia, czy autentyczności. Przepisy te często dedykowane są poszczególnym kategoriom żywności jednak mogą odnosić się również do ogółu.
Znakowanie żywności jest ważnym elementem jakości. Zapewnia ono konsumentowi dostęp do obowiązkowych informacji na temat żywności, a także reguluje kwestie informacji podawanych dobrowolnie. Znakowanie jest jednym z głównych elementów, które decydują o wyborze konsumenta. Prawo żywnościowe w zakresie znakowania ma zapewnić, aby konsument otrzymywał rzetelne, jasne i zrozumiałe informacje o produkcie, który kupuje. Przepisy w zakresie znakowania odnoszą się nie tylko do sposobu etykietowania produktu ale również jego prezentacji czy reklamy. Producenci żywności są zobowiązani aby na każdym etapie jej wytwarzania i dystrybucji znakować swoje produkty w ustalony sposób oraz przekazywać określone informacje w dokumentach towarzyszących.
Prawo regulujące warunki obrotu żywnością gwarantuje system prawny sprzyjający uczciwemu i przejrzystemu handlowi żywnością. Jest to kolejny ważny i spory obszar systemu prawa żywnościowego. Ten dział prawa żywnościowego obejmuje szereg zagadnień dotyczących polityki rolnej, handlu i regulacji rynku (np. regulacje dotyczące obowiązków przedsiębiorców, swobodnego przepływu towarów, handlu międzynarodowego, instrumentów Wspólnej Polityki Rolnej).
Może wydawać się, że prawo żywnościowe jest dedykowane ekspertom, prawnikom i urzędnikom, jednak w rzeczywistości dotyczy każdego z nas. Warto więc mieć świadomość jak wiele przepisów chroni konsumenta i gwarantuje bezpieczny obrót żywnością odpowiedniej jakości.
